S.Baya,  d tamedyazt taqbaylit tamezwarut, i d-yessuffɣen ammud n yisefra s talɣa n udlis. Ammud-agi, i yesɛan azwel Isefra: tamedyazt n tmeṭṭut taqbaylit, yeffeɣ-d aseggas n 1986, di Fransa (Paris). Isefra: tamedyazt n tmeṭṭut taqbaylit , i yesɛan 96 n yisebtar, ddan-d deg-s 50 n yisefra.
S.Baya, d tamedyazt ur nettwassen ara, mačči kan imi ur d-tesres ara isem-is ɣef udlis-ines neɣ imi ur tesɛi kra n tdiwennit ama di tɣamsa yettwarun ama di ṛṛadyu akked tiliẓri, maca, ula d ammud-ines, d win ur ssinen ara yimeɣriyen neɣ/akked wid i iḥemmlen tamedyazt s umata, xas akken d netta i d amenzu, i d-yeffɣen s talɣa n udlis.

S.Baya akked wammud-ines, d wid i d-yewwi ad issinen wid i iḥemmlen tasekla taqbaylit, acku, am nettat am udlis-ines, d wid i d-yeglan s umaynut. Amaynut-agi, yettbini-d ula ɣef tduli n udlis. Baya.S., d tin i yeskecmen inuɣen deg wammud-ines. Inuɣen, d wid i yebdan si tduli n udlis arma qrib d taggara-ines. Yal mi ara netti asebter neɣ sin, ad aɣ-id-iqabel wunuɣ i icebḥen ɣer tama n uḍris, i icebḥen, ula d netta. Aya, yerna-as i wammud-agi di tfulki d thuski.

Maca, mačči kan d aya, i aɣ-id-yettbinin d amxalef. S.Baya, d tamedyazt taqbaylit tamezwarut, i igan tazwart i udlis-ines. Di tezwart-agi, tefka-d kra n yisallen ɣef tudert-is, xas akken drus maḍi. Nezmer ad d-negzu seg wayen i d-tenna s umata ɣef yiman-is, di tezwart-agi, belli S.Baya, d timinigt, xas akken inig-ines amezwaru, d win i tt-yewwin nettat d yimawlan-is si temnaḍt n Leqbayel ɣer tin n Wehran. S.Baya, temmeslay-d ɣef ssebba n yinig-ines ɣer tmurt n lɣerba. Ha-t-an wayen i d-tenna: « […] Txus-aɣ tlelli n tenfalit akked tlelli n turda. Ur neṣbir ara; terra-aɣ  tmara, neffeɣ tamurt […] ». D aya, ahat, i tt-yessawḍen, daɣen, ur d-tesrusu ara isem-is ɣef udlis-ines.
Di tezwart-agi, tefka-d acḥal i tesɛa di leɛmer-is deg useggas 1968 d wacu i tella la txeddem di tallit-nni. Tenna-d belli tesɛa 13 n yiseggasen, yerna la teqqar deg uɣerbaz alemmas. Maca, ur teḥbis ara kan dagi. Tules-d yiwet n taluft, i as-yeḍran mi tella d tanelmadt deg uɣerbaz alemmas. Taluft-agi, d tin i yerzan tamagit-ines. Tewwi-d ɣef uselmad-ines Afalasṭini, i as-yugin ad temmeslay s teqbaylit, akked yiselmaden-ines iqbayliyen, i as-yugin ad tecnu s teqbaylit di tmeɣra n taggara n useggas. Tenna-d belli anemhal n uɣerbaz, i yellan d Amẓabi, yefka-as azref ad tecnu s teqbaylit di tmeɣra-agi, xas akken usan-d mgal waya yiselmaden-is. Ɣer taggara, tessaweḍ tecna, yerna tewwi-d arraz amenzu.
Deg wayen i yerzan isental n yiḍrisen, i d-yeddan deg wammud-agi, ad d-naf belli d tamagit, i d-yufraren. Ddeqs n yisefra, i d-yewwin ɣef tutlayt d tmagit n yimaziɣen. Rnu ɣer-s, ula deg yisental nniḍen, tessekcam-d S.Baya tamagit. Gar yisefra, i d-yewwin ɣef tmagit, nezmer ad d-nebder win i wumi tefka azwel Tiwinan. Ha-t-an ubruy seg usefru-agi :

Wi as-yennan ires unzel
Ini-as mazal tagersa
Amezruy ad t-id-issekfel
Yeɛdel yiḍelli d wass-a
Wi as-yennan Amaziɣ yeɣfel
Imuqel-it mi ara as-id-yettaḍsa (1986 : 14)

S.Baya, d tin i yessefran, daɣen, ɣef tsertit. Asentel-agi, yettuɣal-d nezzeh deg wammud-ines. Asḥissef ɣef wayen i yeḍran seld timunent n Lezzayer d uzɣan n udabu n tallit-nni, d wid i d-nemlal s waṭas deg yisefra-ines, am usefru i wumi tefka azwel Tirrugza s umeslay :

Asmi akken i d-tebda numen
Neḍmeɛ ad fell-aɣ tefru
Nefreḥ s uɣbel i ifukken
Ziɣ gma-s la d-ileḥḥu
Kfan yirgazen ṛuḥen
Ggran-d wat daɛwessu (43)

Gar yisental nniḍen, iɣef tura S.Baya, ad d-naf tayri. Tayri n Baya.S., d tin i yeččuren d iḥulfan, ama n lebɣi d ucedhi, neɣ n nndama d usḥissef. Nezmer ad d-nefk amedya seg usefru Amsikel:
Ḥemmleɣ-t d lhiba n yizem
S jmaɛliman i la ilezzem
Ɣas akka deg-i isemmeḥ
Lḥub-is d tawaqsa n uzrem
Di tasa-w yegzem
Laṣel-is d aẓar n tteffaḥ (51)

Xas akken ur tessefra ara ɣef yinig-ines, maca, S.Baya tewwi-d ɣef usentel n lɣerba. Deg usentel-agi, tessuffeɣ-d tmedyazt lqerḥ i as-id-sseggran wid i tt-yettǧan, i ifernen abrid n lɣerba, am baba-s :
Ahya a lɣerba
Err-iyi-d baba
Ahya a lɣerba
Deg uxxam ters-d rrehba
Ul yeččur tagnit teḍyeq
Lxaṭer yendeq
Ur nufi i wumi ara neḥku
Isem-is di lɣerba yeɛreq
Iɣerreb icerreq
Ur nuḥtam ad aɣ-yettu

Deg wammud Isefra: tamedyazt n tmeṭṭut taqbaylit, nemmuger-d asentel nniḍen, i yellan d amaynut, iɣef ur ssefran ara ddeqs n yimedyazen di tallit-nni. Wagi, d azɣan n tdeyyanit. Gar yisefra, ideg i d-nufa azɣan-agi, nezmer ad d-nebder win i wumi tefka azwel Asiwel :
Llah wakbar
Seg-s neqber
Yerra tament d ilili
[…]
Ha-ta wul iḥus
Mačči drus
Di lǧameɛ teḥbes tlelli-w (29-30)

S.Baya, i terḥa tlelli-ines, tewwi-d ɣef tsuntit di kra n yiḍrisen i tura. Asefru Terwi, gar yisefra-agi, ideg i d-tewwi ɣef tlelli d yizerfan i as-yettwakksen di tmetti:
Ma ruɣ wa ara ɣaḍeɣ
Ɛeffsen-iyi medden am wakal
Di tegnit ttwaṛekḍeɣ
Ḥesben-iyi amzun d lmal
Ɣef wayla-w zgiɣ caḍeɣ
Ssexnunsen-t medden ur yuklal (69)

Di taggara, nezmer ad d-nini belli S.Baya, xas akken ur neẓri ara d anta-tt, nessen-itt-id s ccbaḥa n yiḍrisen-is akked telqay n tiktiwin-is. Mi neɣra tamigt-is, tban-aɣ-id belli d yiwet si gar tmeɣnasin, i yerḥant ddeqs n temsal, ama d tid yerzan tamurt-is akked tmagit-is, ama d tid i yerzan talsa s umata.

                                                                                                          Djamal Mahroug