Deg tallit anda tameɣra tella d tagnit tameqqrant n tudert n taddart, yiwen yisem yeǧǧa later deg cfawat n At Wagennun: Muḥ Umusa Awagennun. D aḍebbal, d amedyaz bḥal Si Lbacir Amellaḥ, d amciwer. Aṭas seg wayen i d-yeǧǧa mazal yettidir ɣef yimawen.
Tikkelt yezrin, nebder-d Ḥmiduc, tura nuɣal cwiṭ ɣer deffir, ɣer tallit anda ansayen n lejdud mazal-iten ddren, xas ma yella-d leḥris ɣef Uqbayli. D tallit anda yal tagnit tesɛa azal-is, anda lferḥ yettufaras s tidet, ur yettɛeddi ara kan akka. Gar wayen i yettcebbiḥen tameɣra, llan iḍebbalen. Yiwen deg-sen d Muḥ Umusa Awagennun.
Seg tyessawt ɣer ṭṭbel
Deg taddart-is, yettwassen s yisem n Muḥ n Aɛmer Umeẓyan. Deg yisafsaren n tadbelt tafransist, yettwaru s yisem n Metalbi. Ilul deg 1838 deg taddart n Temyist, deg temnaḍt n Tala n Uẓru, taɣiwant n Makuda. Yemmut deg 1936 (98 n yiseggasen). Yettwamḍel deg tmeqbert n Sidi Lḥaǧ, deg Ugni Ḥemmic, deg tɣiwant n Makuda.
Tawacult-nnsen d tameẓyant: netta, sin n watmaten-is d weltma-tsen d yemma-tsen. Baba-s yemmut mi yella meẓẓi. D d yemma-s i ixedmen ɣer medden akken ad tɛeyyec axxam. Yemmed yuyal d ameksa yecrek d Lḥaǧ Saɛid Usliman (Lḥaǧ Usliman).
Deg Uẓru Ugeṭṭuf i s-tebda tikli. Akken yella ikess, yemlal d Muḥ Waɛli n At Ḥaǧǧi Aqubaɛ, aḍebbal n At Wagennun. Yessuter-as ad t-yawi yid-s, ad as-yettawi ṭṭbel. Yedda. Iseggasen ɛeddan, Muḥ n Aɛmer yerfed akken ilaq ṣṣenɛa. Imir, Muḥ Waɛli yessufeɣ aḍebbal i yellan yid-s, yerra Muḥ Umusa deg wemkan-is. Maca ɣer taggara, ula d netta yeffeɣ, yesbedd tarbaɛt-is.
Aḍebbal n tmeɣriwin, amciwer n At Qasi
Isem-is yuɣal yettwassen, medden akk ttawint i tmeɣriwin-nsen. At Qasi n Leblaḍ ḥemmlen ad t-awin, netta ur sen-yettagi ara. Qqaren-d imi yessen ad yessefru, yuɣal d amciwer-nsen. Ur yewwit ara kan deg tmurt: nnan-d yewwet ula deg Tunes d Fransa.
Awal i yugi ad t-yefk i Urumi
Muḥ Umusa mačči d aḍebbal kan, yettqessir daɣen awal. D ayen yeǧǧan Arumi ad inadi fell-as, ad d-yejmeɛ kra seg tmedyazt-is. Netta yella mgal-asen, yugi. Yerra-yasen:
« Ay yeqwa lwerd n Rebbi
Alamma megreɣ-d taɛfert
Lḥila tettagem trennu
Ma d nettat tugi tačert
Ma mliɣ nbi i Urumi
Awer yecfeɛ deg-i deg laxert »
Ayen i d-yeqqimen deg yidlisen
Ma nennuda deg udlis i d-yejmeɛ Hanoteau, Poésies populaires de la Kabylie du Jurjura, ur d-nettaf ara aṭas. Llan sin kan n yiḥricen imeẓyanen. Amezwaru d « Nfaq n Ɛemrawa » (1856), n Muḥend Umusa Awagennun (sb. 82–89). Wis sin d isefra n Muḥend Umusa Awagennun (sb. 412–421). Wigi, ad d-nini d isefra i d-mlan medden fell-as.
Mulud Mammeri, ula d netta yewwi-d awal d ameẓyan fell-as ( deg uḥric aneggaru) n udlis “Poème Kabyle Ancien” (deg tezrigt n 2009 , ad ten-naf deg usebtar 430 armi d 438). Ɣef wayen d-qqaren yimɣaren, Muḥ Umusa yessefra daɣen isefra n ddin, ɣef wakken i d-nnan yemɣaren
Timawit, axxam n tmedyazt-is
Aḥric ameqqran n yisefra-s yeqqim deg timawit, ɣer yimɣaren. Drus maḍi i d-yettwajemɛen. Maca ayen yessefraḥen: kra deg-sen mazal yettwannan. Llan wid i ɛawden icennayen n tura, llan wid yuɣalen d inzan.
Deg leqdicat n uɛiwed, Maɛtub Lwennas yessemres taseddart seg tmedyazt n umedyaz-a deg tezlit « Regard sur l’histoire d’un pays damné ». Taseddart-nni, akken i tt-id-yewwi Mammeri, d tagi:
« Win yufan abrid ɣer trewla
iqqim di tmurt-a
ma ixeṭṭa-t Welleh ur t-iḍlim »
Nessaram ad d-yerr wannar n unadi ddehn-is ɣer umedyaz-a, aḍebbal-a, akken ur yettwattu ara wayen i d-yeǧǧa.
Sifaks LAMURI