Tamigt (l’oeuvre) n Muḥya, d tanesbaɣurt, acku, d tin i yebnan ɣef ddeqs n tewsatin. Gar tewsatin-agi, ad d-naf tamedyazt. Tamedyazt n Muḥya, d tin i ixulfen tiyaḍ, acku, xas yella wanda i tcuba ɣer tmedyazt tamensayt, yella wanda i terẓa leqwaleb-ines. Uqbel ad d-nemmeslay ɣef tulmisin n tmedyazt n Muḥya, yewwi-d ad d-nemmeslay ɣef wamek d wanda i d-teffeɣ.

Isefra n Muḥend Uyeḥya, d wid i d-yeffɣen s snat n talɣiwin: adlis akked tkasiḍin (cassettes). Adlis, i yesɛan 66 n yisebtar, yeffeɣ-d deg useggas n 1978, s uzwel Mazal lxir ar zdat, di Fransa (Paris). D tasɣunt Tisuraf, i d-yellan sdeffir n usuffeɣ-ines. Mazal lxir ar zdat, d ammud, ideg i d-ddan 39 n yisefra. Ma d tikasiḍin, s umata, d tiẓrigin Iles, i tent-id-yessuffɣen, seg useggas n 1979 d asawen.
Xas akken nebder-d iḍrisen i d-yeddan di tkasiḍin, i yessekles Muḥya, maca, nekkni, deg umagrad-agi, ad d-nawi awal ɣef wammud Mazal lxir ar zdat.
Ma nuɣal-d ɣer tulmisin n yiḍrisen n tmedyazt n Muḥya, ad d-naf, akken i d-nenna usawen, belli d wid i yemgaraden ama di talɣa, deg yisental, deg uɣanib, atg.
Deg wayen i yerzan talɣa, acku d tin i d-yettbanen d tamezwarut, isefra i d-yeddan deg wammud Mazl lxir ar zdat, d wid i yemgaraden di talɣa, gar wid ɣezzifen d wid wezzilen. Kra n yisefra, d wid i yebnan am yiḍrisen n tesrit (Lxir ur nettuɣal, Win i d-yuɣalen ɣer tmurt, Ur ḥeqqret ara). Nezmer, daɣen, ad d-naf deg-sen tulmisin nniḍen n tesrit, am tsiwelt, iwudam, aglam, adiwenni, atg. Di kra n yisefra, ihi, Muḥya, yerẓa leqwaleb n tmedyazt taqburt, acku, ur yeḍfir ara lebni d tɣessa n tseddarin, akken i ten-nettaf di tmedyazt-agi; ur igi ara azal i umḍan n tunṭiqin akked wanya. Muḥya, d win ur d-necliɛ ara di tmeɣrut akked ṣṣdat di kra n yiḍrisen-is. Aya, d ayen i d-yessebganen lebɣi-s deg usetrer n tmedyazt taqbaylit.
Deg wayen i icudden ɣer usentel, azɣan n tsertit akked tmetti, d wid i yeṭṭuqten deg wammud Mazal lxir ar zdat. Muḥya, i inusben tiktiwin tizelmaḍin akked i d-yessuqqlen imeskar i inusben tiktiwin-agi, yessefra ugar ɣef temsal n tsertit akked tmetti. Isental-agi, d wid i nezmer ad d-naf deg yisefra am Nunamber, Ajuṛni, Winna i yezzerṭin, atg. Maca, nezmer ad d-naf, daɣen, kra n yisental nniḍen, am uzɣan n tdeyyanit akked tlaykit (Yir asɣar), lɣerba neɣ inig (Lezzayer d tamurt i ilhan), atg.
Ma nenuda ɣef uɣanib, ad d-naf belli yella umgired seg usefru ɣer wayeḍ. Llan yisefra, i isehhlen i tɣuri d tegzi, am wid n tmedyazt tamensayt, acku anamek d win i ibanen (Lezzayer d tamurt i ilhan), llan wid i iweɛren i tegzi, acku anamek d tekti, d wid i yeffren (Afrux-nni, D acu-tt d acu-tt). Muḥend Uyeḥya, d win i yebnan ddeqs n yisefra-s ɣef tseqlebt (ironie), maca, nezmer ad d-naf tugniwin nniḍen, am tumnayt (métaphore), awehhi (allusion), arwas uqlib (parodie), tasmiddant (personnification), atg.
Deg yisefra n Muḥya, yufrar-d, daɣen, wayen i wumi neqqar agetmesli (la polyphonie). Aya, yettbini-d, ladɣa, deg udiwenni, i yetteg Muḥya, ama netta d yiman-is ama netta d wiyaḍ. Muḥend Uyeḥya, d win i d-yesneṭqen wiyaḍ, i d-yesneṭqen ula d bab n yigenwan deg usefru Mmuh!. Ihi, asṭuqqet n tuɣac, d win i nezmer ad d-naf di kra n yisefra n Muḥend Uyeḥya.
Ɣer taggara, nezmer ad d-nini belli tamedyazt n Muḥya, d tanesbaɣurt, acku, ddeqs n tulmisin, i nezmer ad d-nekkes seg-s, xas akken, nekkni, newwi-d awal ɣef kra kan seg-sent, yerna, s tewzel. I wid i yebɣan ad issinen ugar tamigt n Muḥend Uyeḥya, zemmren ad nadin ɣef tezrawt n Massa Hacid Farida, i d-igemren tamigt-agi (yakk tiwsatin : amezgun, tamedyazt, inzan, tullisin, atg.) : Hacid.F., 2019, Etude sur un homme de lettres et de théâtre d’expression kabyle : Le cas de Muḥend U Yaḥya (1950-2004), Thèse de doctorat, Université Mouloud Mammeri de Tizi-Ouzou.

Djamal Mahroug