Aḍris n tikkelt-a d tamkudit n tɣuri n wungal yufraren. D tamkudit n tɣuri simmal tleḥḥu tlehhu. Ungal, yura-t Mohamed Mbougar Sarr (d amaru asinigal) ; azwel-ines, La plus secrète mémoire des hommes (nezmer ad t-id-nerr ɣer teqbaylit akka:  Takatut tabaḍnit meqqren n yimdanen); yeffeɣ-d tikkelt tamenzut di Fransa di 2021 (tizrigin Philippe Rey), syin yeffeɣ-d di Lezzayer di 2022 (tizrigin Barzakh).

D ungal izaden. Drus wungalen am netta. Akken i ijebbed ameɣri i t-inebbec ɣef temsal n Umdan d yidles d tsekla d umaru n Tefriqt. Mačči kan daya. Ungal-agi d amedya igerrzen ɣef wassaɣen gar Tefriqt d Fransa, d amedya yelhan ɣef yimennuɣen yettilin gar yidelsan d tɣermiwin (tataramt d tefriqit).

Ungal-agi d tasemɣurt igerrzen i tsekla d lebɣi n tira d umaru yekkaten ad yesnerni asnulfu. Tin ɣer-s, d tiɣri yebɣa-tt umeskar n wungal-agi ad tt-yessiweḍ i yimesnulfuyen, wid n Tefriqt d imenza, akken ad snernin tasekla-nsen ad rnun ad gen azal deg wayla-nsen d yiman-nsen. Anadi ɣef wungal yettwaregmen (Le labyrinthe de l’inhumain) d umaru-ines, Elimane Madag Diof, iga d asentel agejdan deg uḍris-agi. Ɣer-s, rnant-id teḥkayin n yiwudam nniḍen, tuget deg-sen d imura ula d nutni (Diégane Faye, Elimane, Siga D., Musimbwa, Gombrowics, Sàbato, atg.).

Ungal-agi d amxalef, izad di kullec: di tɣessa-s, di tsiwelt-is, deg uɣanib-ines, di tutlayt-is… di yal taɣawsa deg-s. Taɣessa-s, akken tennefruri (fragmentaire) i tennekras; tga am tfelwit n wurar-nni puzzel, iḥricen-is, mzerwaεen, yal yiwen anda yella, ama deg wakud ama deg wadeg ama di tsiwelt. Tasiwelt deg wungal-agi, ur teddi s yiwet neɣ s snat neɣ tlata n tuɣac. Ɣas ini-d yal awadem deg wungal-agi d amsawal (llan nnig 10 n yimsawalen), yal yiwen deg-sen d acu-t uferdis i d-yerna di teḥkayt n Elimane n wungal-ines. Wa s tebrat, wa s waktay, wa s uɣmis animan (journal intime), wa s uzɣan, wa s tɣuri, wa s tnagit (témoinage), wa s yizen , atg. Akken i tennefruri tsiwelt-is, ama di deg ukala-ines (processus) ama di tuɣac i d-iḥekkun (ɣas ma iga Diégane Faye d amsuddes n yiceqfan n teḥkayt yerna d amsegraw n wayen d-ḥekkun yiwudam), i yennefruri wadeg d inurar, ṭṭuqten ilmend n umkan ideg yella umsawal. Tarakalt n tsiwelt (géographie de la narration), annect meqqret i teddukkel ɣef teḥkayt tagejdant. Di trakalt-agi, tella Fransa (Lpari, nurmundi), Sinigal (taddart, Dakar), Amsterdam, Arjentin (Buenos Aires), Bulivi, atg. Ula d akud n teḥkayt akken. Teṭṭef seg yiseggasen n temhersa tafransist ar iseggasen ineggura n lqern-agi ideg nella, gar-asen tillay yesεan azal ama deg umezruy n umaḍal ama di teḥkayt tagejdant : ṭrad amenzu n ddunit, ṭrad wis sin, iseggasen n 40 d asawen (meḥsub yal taεecret d tallit tamaynut di teḥkayt)… Iwudam, diɣen, ula d nutni, akken ṭṭuqten i mxalafen, yal yiwen seg wansi-t, kra d ifransisen, kra d isinigaliyen, sin d ipuluniyen, yiwen d alman, yiwet n Haïti (baba-s d amarikani), yiwet d tazzayrit… ɣas ggten, yufa-asen-d umeskar amek yesker assaɣen gar-asen, amzun d yiwet n twacult i yesdukkel Elimane Madag, amaru i sɣeḍlen yimdezɣanen iseklanen ifransisen (critiques littéraires français).

Ayen ara d-iniɣ ɣef wungal-agi drus. Drus maḍi. Seg wakken i yi-yejbed, yal tikkelt ḥebbseɣ di tɣuri akken ad d-suqqleɣ kra n tukkisin seg-s (seddayeɣ-tent-id deg usebtar-inu faysbuk). Tayeḍ, mi ttaẓeɣ ɣer taggara n wungal (ungal yesεa 462 d asebtar), ufiɣ-d iman-iw amzun akken yebḍa lebɣi ɣef sin. Akken bɣiɣ ad aẓeɣ di tɣuri i wakken ad ḍilleɣ ɣef wamek yekfa wungal i ur bɣiɣ ara ad tekfu tedfi-nni n tɣuri (plaisir de lire).

Awal aneggaru : d acu ara d-iniɣ ?  Win/tin ara t-yeɣren ad yaf deg-s ayen ɣef ur yeggmin yerna ad yaf fell-as. A w’ufan, wid d tid yettarun s teqbaylit (ungal), ad t-ɣren akken ad walin anida uwḍent tlisa n wungal. Aḍris-agi n Mohamed Mbougar Sarr, La plus secrète mémoire des hommes, isaẓ-iten akkin i wayen nennum.

Muḥend Akli Salḥi