Jji neɣ ḥlu, sejji neɣ seḥlu; d imyagen i ɣ-d-yettakken isuddimen (dérivés) am : amejjay (win yejjin, win yeḥlan), amesejjay-amsuji (win yesejjayen-yessujayen, win yesseḥlayen). U ladɣa: amsejjay neɣ amsuji (médecin) i d ṭbib; d amsejjay i yesejjayen. Awi-d kan ad yejji umejjay-nneɣ, ad nessemlil ad nessemlel amawal-nneɣ! Ad aɣ-telhu dɣa tiremt ma nerra tiṭ ɣer wat tseknawalt (lexicographie) akked tsekla d tesnilest ara yaɣ-yilin d lewhi d awelleh ɣer yiẓuran n wawalen (étymologie). Yal amyag, yekka-d seg ̷deg tmetti…deg taddart: jji-sejji ̷ suji, ečč-sečč, myager-semyiger, atg.
Amek almi tuɣal tsusmi n tmussni d ″tamussni″ n wudmawen, n yiqudam! Win yekkren ad ak-yini: cfiɣ asmi ur lliɣ, din i tefra…uɣalen iferṭeṭṭa d iselman (lḥut). Awi-d kan ad yissin wulac ilem-is! Uɣalen akk yigellilen n umeslay d igelliden n wawal. Din tura i teqqim. Suref-aɣ ay aẓar yettu umeslay! Nessawal i wayen ur nessin lemmer nesteqsay, nerra tiṭ i tmussni yessumten tussna-s (épistémologie). Uɣalent tseknawalt d tesnilest am weclim yeddem waḍu. Yal iḍes yessen tirga-s…
D awezɣi ad nerr timawit di rrif ɣas tejba-d tira, neɣ ma nettmeslay ɣef temsislit (phonétique) mi d-tecqa tesnaslit (phonologie) – ara ɣ-yilin d tira tumrist (usuelle) – i d aɣbel, maca yelha-yaɣ ma nesmuzgut i wid yettṛuzun allaɣen-nsen ɣef waya. Mačči d ″imussnawen″ ara s-yinin i ufellaḥ amek ara yesserwet neɣ amek ara ileqqem tiẓebbujin-ines. Ṛuḥ tura kečč! Zun ḍḥant-d tjeṛṛumt d tesnilest almi d-negra nessawal i wid yeggugmen yessuguten ameslay.
Awal yelhan, yettnaɣ d wakud-is. Ur nɣil kan d ayen nessawal i d awal…ur d asusru i d tira. Tira d ṣṣwab ussnan utlayan iɣef ara nemsegzi. Ladɣa ma drus, mačči d wid tewwi tnafa d iḍes lqayen, mi d-ukin, ad ttlejlijen…agemmay. Tikkwal fessusit yinumak i usegzi; telha tuṭṭfa n yimi ma yettel yiles.
Tamagit (identité) war tutlayt-is d tira-s, ad yiɣzif unamek-ines. Tamiḍrant (concept) n tmagit lqayet ɣezzifet akkin i tmettant d tudert. Ssucerfeɣ-d akka cwiṭ d waṭas -deg wayen uriɣ sya wesya ɣef waya- deg tirawtin-iw (écrits) yezrin. Ur nettaf am tlelliyin n umeslay d tigzi (pensée):
Anda-kem a tigzi n talsa?
Teṭṭef-ikem tawla;
Amaḍal d aṛehbani…
Yenneğla sser n tudert:
Ur nessin tumert,
Tɣunza lmut imdanen
Ah lemmer tidet d talwit,
Awal d tamagit!
Yal ales yutlay ul-is
Moh Laid Deflaoui