Ula d isem-a n « tasuqqilt » yekka-d seg wemyag « suqqel, suɣel » i d-yuɣen asuddim (dérivé) seg umyag « qqel, uɣal ». D acu kan, tettili-d tussda s usekkil « q » : « suqqel » (qqel) wala di « suɣel » (uɣal). U dɣa, ɣef wayen yeεnan tasuqqilt, mačči kan yewwi-d ad nissin snat tutlayin i yurzen asuɣel, maca yessefk daɣen ad nissin tignawin tidelsanin timezrayanin n tutlayin-a (langue source – langue cible).
Ur nezmir ad d-nini neɣ ad d-nessuqel (ça ne me fait ni chaud ni froid) : ur yeḥma ur semmeḍ. Aya yeffeɣ akk i tsuqqilt acku ur nessin ara igdawalen (synonymes) d yigdazalen (équivalents) s teqbaylit-nni-nneɣ, s tmaziɣt-nni tassenmettant (sociologique) tamezrayant (historique). Ad d-nini kan : ur d iyi-d-tewqiε lmeεna, ur d-cligeɣ ara, mmya keččment mmya tteffɣent, teksa taɣaṭ d wuccen, atg. Syin d asawen, awenneε (tamussni-ilugan) n tira yezga d aεewwiq ameqqran di tsuqqilt. Deg wayen kan walaɣ deg kra n yizwal (titres) n yidlisen i d-yeffɣen, ttwaliɣ amzun tasuqqilt-nsen teffeɣ cwiṭ i wennar n tutlayt-nneɣ. Yelha ma nessen addad amaruz (état d’annexion) deg tira-nneɣ iwakken ad nekkes aɣbel i tɣuri d usegzi i yimeɣri. Amedya, « Tuɣac d isefra » n Georges Brassens i d-yessuqel umeskar ɣer teqbaylit, yecceḍ-as unamek-is. Ayɣer? Ixuṣṣ-as waddud amaruz. Ad naru : « Poèmes et chansons » : « Tuɣac d yisefra« … acku « Tuɣac d isefra« , d anamek nniḍen : les chansons sont des poèmes. Tamawt : llant talɣiwin n tira (formes d’écriture) anda addad amaruz yettak-d inumak (sens) nniḍen…
Llan daɣ wid d tid i d-yessuqlen idlisen nniḍen, am « Histoire de ma vie » n Faḍma n At Mansour ; yal wa, tal ta, s tsuqqilt-is, xeṛsum d izwal (azwel-izwal : titres) kan iɣef ara nerr awellih. Tisuqqilin-nsen : « Amezruy n tudert-iw« , « Taqsiḍt n ddunit-iw« , « Tudert-iw« . Mi ara nerr tiṭ akk ɣer waya, ad d-naf amzun akken yella kra i ixuṣṣen. Amezruy (Histoire) d tussna, tamacahut (histoire) d tamacahut n yal amdan, taqsiḍt d tamacahut tabezṭuḥt (historiette, conte).
Tin ɣur-s, ur nfeṛṛez ara gar wawalen-a – « ddunit » d « tudert » – iwumi nessawal s tefṛansist : vie. Tikkwal… ddunit d tudert ; maca ameɣrad (ddunit) : univers, tudert : vie. Tamacahut n tudert n yal amdan d tameddurt ; ladɣa, « Histoire de ma vie » : Tameddurt-iw ». Din tura i mmwawlent tutlayin, d acu kan tkeččem-d tpulisimit taseklant (polysémie littéraire) yessinigen inumak n wawalen-is war ma ttun iẓuran-nsen.
Tikkwal daɣen, ɣas nessen ad naru akken iwata ; nezga d iselmaden n tutlayt, d ineɣmasen neɣ d imyura n teqbaylit, tasuqqilt d taɣult nniḍen. Yelha-yaɣ ma nessen tutlayt-nneɣ, d tasdawant d tamsaddart, d tasnilsant d tamedyazant, iwakken ad aɣ-tissin tsuqqilt. Ma neqqim kan deg wezwel n tsuqqilt n wungal, ad d-naf daɣen « Les Nuits blanches » n Fiodor Dostoïevski i d-yerra uneggal ɣer teqbaylit s « Uḍan n tziri« . Mačči d « Uḍan imellalen« , aya nenna-t-id ibsawen ; maca ula d « Uḍan n tziri » yettbin-d zun yesḥazgel cwiṭ. Acuɣer? Acku ma ur d-nufi yara agdazal (équivalent) utlayan… ad nḥuff ɣef ugdazal imaw, ɣef ugdazal n tmeslayt n yal ass.
La neqqar, send tira, s teqbaylit-nni n taddart : la ttεawazeɣ uḍan i yitran, nsiɣ i yitran, nεawez i tziri, atg. « Uḍan n tziri » tuker-it tzelɣa-ines (« n » mgal « i ») ; amzun nettmeslay-d ɣef tziri d wuḍan-is… « Les Nuits du clair de lune« . Tasuqqilt, ahat ara iwulmen, i « Les Nuits blanches » : Uḍan i tziri« . D awal i d-yewwin awal ; yessawel-d wul n wallaɣ. Anda tella tmussni, ad nerzu ɣur-s…
Moh Laid Deflaoui