SOUVENIRS D’ENFANCE
Après une longue absence, le Narrateur revient au village. C’est la nuit, il ne trouve pas le sommeil. La neige qui commence à tomber le replonge dans son enfance. Dans le premier extrait, il se remémore les jeux auxquels ils se livrait avec les autres enfants, garçons et filles. Dans le deuxième extrait, il évoque encore le jeu mais plus particulièrement lorsque la neige s’invitait au village.
Au temps béni de l’enfance (pages 18-19)
Tamuɣli-w tnuda-d akk beṛṛa ideg nella netturar mi nella d imeẓyanen. Zdint-aɣ tegnatin yeččuṛen d tagmatt, tayri akked tumert. Netturar s wayen i d-tefka teswiɛt-nni, urar iseg neɛya ad nuɣal ɣer wayeḍ, d tirebbaɛ i d-nettnejmaɛ sdat n uxxam. Nekk, arraw n ɛemmi akked kra n warraw n lǧiran[…]
Cedhaɣ uraren-nni : mmafur, iqqez, llabil, lḥiǧ i tullas, tiɣemmar, acebcaq lmarikan, ilqafen, taɛcuct, atg.
D tallit ideg ulac aglaway, d tallit ideg nemyeɛqal, d tallit ideg yir awal, ur t-nettḥawal. Netturar d igrawen, tayri teɛmeṛ ulawen, tullas d tiyestmatin, arrac fell-asent d iɛessasen.
Nettnejmaɛ deg yiwen wadeg, ɣef yiwen wakal i nettazzal, nɣunza beṭṭu d ccwal, anagar tizeṭ n umeslay.
Les neiges d’antan (pages 19-21)
Mi nella meẓẓiyit, adfel yekkat ma d nekkni netturar kra yekka wass. Tameddit ad nerwel ar wexxam, qajjar yezwi-aɣ ifassen, taḥekkuct tesɣer iḍudan. Ɣer useḥmu nuzzel ad nekkes taglimt n usemmiḍ i aɣ-yeṭṭfen.
Deg yiḍ, taguni ɛzizet,tadulli ẓẓayet, nadam fessus, yusa-d s temɣawla. Tirga-nneɣ mellulit am udfel i d-yerzan d inebgi. Iḍ yedla ɣer ṭṭlam-is, yufa-t yeffer si tafat n udfel. Ur teṛwi lqaɛa ayen yersen fell-as, tessawal i wayeḍ ad d-yernu. Ma yella ttrun wulawen mi ara d-mmektin ayen akken yezrin, ul-iw seg-sen aṭas i d-yettiḥnin ɣer yizri, yessutur-d tuɣalin. D aẓawan i d-yefka udfel s tsusmi-s deg-yiḍ mi d-irezzu s ubeṛnus-is mellulen, ɣef lqermud i d-yettrusu, ma gar yixxamen yeṛṛeẓ usalu.
[…]
Di yal axxam, s taḍṣa d tumert i d-ttakin yigerdan, si targit-nsen i asen-d-kkant, feṛḥen s udfel i d-yusan, yerna-d inebgi ɣer win akken d-yezwaren. Aṭas i t-ḥemmlen ɣas yettɣimi d ussan, tarzeft-is ɛzizet, ɣas ẓẓayet, ɣur-sen fessuset.
Taṣebḥit mi ara d-naki, ass yezrin ad as-nɛiwed. Iṭij yeflali-d, cebḥit tuddar, cubant di teslatin n zik iteddun s ubeṛnus. Ssaqiyyat sregrugent, ijeɛbab n ugris msuraden, ttṛaǧun igerdan ad ten-id-kksen.
CONDITION DE LA FEMME
Stérilité et autres misères (pages 27-28)
Dans la société kabyle, la femme qui n’enfante pas subit un calvaire. Dès la nuit de noces, l’angoisse qui en découle commence à agiter la mariée. Mais le thème de la stérilité n’est que la première des misères qui l’attendent.
[…] Ayen yeddren deg wallaɣ-iw d tanfalit i selleɣ qqarent-as-tt i Nna Ɛelǧiyya.
– A Ɛelǧi ! Ḍeggeṛ-d aqendur am tizzya-m.
Yiwen n wass steqsaɣ setti ɣef unamek-is, ufiɣ iḥulfan-is cuḥnen izri. Mačči ala Nna Ɛelǧiyya iwumi ḍrant tigi, yal tameṭṭut tettɛeddi fell-as tegnit-a, llant tiden ireffden aḥebbeṛ seg yiḍ n tisulya. Aɣbel yebḍa ɣef sin : taṣebḥit, amek ara d-afen tislit, d tajeǧǧigt n ujiḥbuḍ d-yebran i tezweɣ-is deg wusu-s naɣ d azeqqur, yeffeɣ-it ṛṛuḥ.
[…] Aɣbel yella di tmeṭṭut ur d-nettarew, syin yejbed-d ayen nniḍen. Akka i tebna tmetti, am win yetthuddun aseddaṛ yettwabnan s yeḍɣaɣen, win tennuleḍ ad d-yeglu s wayeḍ. Si tedfert ɣer wayen yellan uqbel-is.
D timetti neɣ d nekkni i yeskuṭṭfen tameṭṭut s wannect-agi n yisuḍaf, nga-as tagust i yiseɣ ula deg wayen ur nemɛin ad d-iban. D acu d abaɣur ma nɣawel nessufeɣ-d isli si texxamt-is, nga-as taḥerḥart akken ad igen netta akked teslit, ddren iḍ-nsen amenzu i nekkni, fkan-t-id d asfel, ma d iḥulfan-nsen, tamuɣli ɣur-sen fiḥel. Ayen ? Nettu ṛṛay-nsen, mayella bɣan naɣ ur bɣin ara, nḥettem-asen teṛẓeg n tudert deg yiḍ ideg bdan lfeṛḥ-nsen. Nefka-asen udem ucmit n tudert, nuker-asen tayri-nsen, nerna nurez-iten s yisem n yiseɣ d wansay.
Quand la femme opprime la femme (page 32)
Le Narrateur était ulcéré par les mauvais traitements que faisait subir sa grand-mère à Ɛelǧiyya, l’épouse de son oncle Ɛmeṛ, à l’époque où la bru n’avait pas encore enfanté. La belle-mère suggérait alors à son fils d’épouser une deuxième femme si la première devait rester stérile.
Ɛeddan wussan, tislit ur telli akken tebɣa, akukru d amwanes-is, aḥebbeṛ d arfiq-is. Ttwaliɣ-tt tezzer deg yixemmimen-is, aḥebbeṛ yettnerni deg wallen-is. Yal ayyur yettili-d wugur gar-as akked setti. Si tama, nwiɣ imi setti d tameṭṭut i tella, yewwi-d ad tt-tefhem ugar, maca ufiɣ-tt am tin yesmendagen isufa n tmes, ugur yettnerni seg wass ɣer wayeḍ, terna ula d ɛemmi teqqar-as :
– Amur-ik yella, ɣur tagi neɣ ɣur ultma-s.
Akken fehmeɣ d tadfert i tettṛaǧu, ma yella ulac iban kan thegga-as-d tameṭṭut nniḍen. Ayen iyi-ineqqen mi ara tili tmeṭṭut tenneɛtab tudert-is meṛṛa, mi tt-yerzeq Ṛebbi s teslit, ad d-tesmir akk ayen akken iɛeddan fell-as, zun tettḥasab-itt ɣef wayen tedder am akken d nettat i as-igan aɣbel zik-nni.
Telha setti, meqqer wul-is, lmeḥna-s teɣleb akk ayen d-yezzin maca ula d nettat yella deg-s usafar-nni n ssem. Ɣas tettaded ɣer tlawin n taddart, tferru iɣeblan-nsent, maca ur tettuɣ ara ayen i tesɛedda tmeṭṭut n Dda Ɛmeṛ uqbel ad d-tesɛu igerdan.
8 mars : Quand l’homme demande pardon à la femme (pages 154-157)
C’est le 8 mars et Sifaks et Wnisa organisent une cérémonie où les femmes vont monter sur scène pour dénoncer le comportement des hommes, allant de l’adultère à la violence conjugale, en passant par l’abandon de domicile. A la suite de cela, on assiste à une scène proprement surréaliste : les hommes vont solliciter le pardon de leurs épouses…
Ulint ɣer-s, bdant imesli, yal ta d acu d-tesni s yisefra d-yecna wurrif, i urgaz irefden afus-is ɣef tmeṭṭut-is, yewwet-itt ur iḥebbeṛ i tnefsit-is, ɣur-s d tin i d tirrugza ad tt-refden warraw-is. Iḍ yuɣal d ass, mayella d ass d iken n tillas, tafat ur d-tefrari fell-as.
Ha-tt-an ɣur-k, a kečč i yeǧǧan tameṭṭut i ak-iɛemṛen axxam, i ak-icebbḥen tudert, tettnadiḍ di beṛṛa tin yecban imuṛḍas, di lebɣi teddi-as, tbeddel ula d liḥala-s.
[…]
Nezzi ad nkemmel ahil, dɣa nwala yal argaz yuli ɣer tmeṭṭut-is ad as-yessuter ssmaḥ, llant tiden yeḍṣan, ma d tiyaḍ yewɛeṛ ad semmḥent, acku ččant-tt qerriḥet, cerwent-tt merriɣet, d ayen berrik wul.
[…] Ass-nni d asurif meẓẓiyen maca yessaweḍ-aɣ beṛṛa n taddart, iga-aɣ-d assaɣ d yimdanen yessnen azal n tudert, widen igan asirem am ubeḥri n turin, widen yettcebbiḥen ussan s umeslay ɣef uzekka, ǧǧan amennuɣ ɣef yiḍelli. Widen igan tameṭṭut ɣer yiri n urgaz, akken kan ad bnun imal-nsen, akken ad mɛawanen, yal wa ad yili d afud i wayeḍ, mačči d taɛkemt ɣef wayeḍ.
LA MORALE
La liberté sexuelle : ligne rouge ! (Page 24)
A travers le cas emblématique de Lǧuheṛ, mère de Masilya, présentée comme une femme aux mœurs dissolues, le Narrateur met en garde les femmes contre la tentation de la liberté sexuelle rejetée depuis des temps immémoriaux par la société kabyle.
Lǧuheṛ, yemma-s n Masilya, tettwali iman-is d tameṭṭut ifessin lerbag yurzen tulawin di taddart. Tɛedda iṣudaf yellan ɣef yimezdaɣ n udrum-is […]
Tefka i yiman-is tilelli, ur d-yewwi lḥal ad tt-tesɛu, tedda deg ubrid ireglen d leqrun, ur yezmir ad yettwaṛṛeẓ ɣur-s usalu acku i d-yettawi d timuɛfent akk d uɣunfu. Tḍal ɣaf tlelli yellan d azref-is, taggara tga afus i uzduz akken qqaren wat zik. Teɣza tasraft ideg tewḥel imi ulac aḥezzeb.
A win yufan ad issinent amek tebna tudert, amek ttḥezziben medden i tlufa uqbel ad d-ɣlint ɣef yixef n umdan. A win yufan ad fehment anamek n tlelli akken ad tfukti, ad yizdig uxemmem, ad ticbiḥ tmuɣli-nsent deg tudert.
Parents et enfants (pages 91-92)
Une jeune fille en proie au harcèlement sexuel se confie à sa mère qui ne la prend pas au sérieux. Face au manque d’écoute et à l’incompréhension de la famille, elle finit par fuguer et tomber dans les rets des prédateurs sexuels.
A partir de ce récit, le Narrateur va inciter les parents à instaurer un dialogue avec leurs enfants et à leur inculquer des valeurs positives afin de leur éviter des mésaventures telles que celle de la jeune fugueuse.
Terwel ad tnadi ɣef tumert, ɣef tsusmi d tudert yeččuṛen d tayri. Terwel ur yelli d lebɣi-s, d nutni i tt-yessawḍen ɣer wakka. Deg uxxam d amennuɣ s tyitiwin, rran-tt ɣer lḥebs, teǧǧa almud-ines deg useggas aneggaru n tesdawit, terwel si lewḥuc yebɣan ad tt-ččen, terwel seg widen ur nefhim, wid i tt-yessarmen i kra n lweqt kan akken ad as-rren tudert-is d taberkant […] ssarmen tafekka-s i turart akked ucemmet, ad as-tt-rren ur teswi kra, ssarmen uḍan n tuzzuft yid-s, ttarun-as iznan ɣer usawal-is, ssawalen-as deg yiḍ, ṭṭafaṛen-tt, anida tedda ad ten-id-taf bedden d iɛessasen. Teṛǧa ad rren aḍar, ulac ! Temla-as i yemma-s acu yellan maca tesɛuẓẓeg, tugi ad as-tessemḥes i uɣbel i d-tenna yell-is.
A wi yufan ad sellent tyemmatin i teɣri n tyessitin-nsent, a wi yufan ad d-lhunt tyemmatin d dderya-nsent akken ur ttḍaɛent ara, ad nadint ɣef iɣeblan yuɣen tarwa-nsent, ad ssebṛirḥent ulawen d wallaɣen, ur yettili umyired gar uqcic d teqcict.
D aqcic neɣ d taqcict, uḥwaǧen tameẓẓuɣt n yimawlan-nsen.
Lukan ttmeslayen yid-sen tili ur d-ḍerrunt ara twuɣa, lukan nehhun yimawlan tarwa-nsen ugar, tili ad tṣeggem ttṛebga-nsen, ur ssawaḍen ara tullas n medden ɣer yiɣzer n tecmatin.
IDIR AMER
Yerres, juillet-août 2026
Rachida BEN SIDHOUM,
Tigusa n tissas, roman
Editions Imtidad,
2024
175 pages, 800 DA